Archiwum Archidiecezjalne w Białymstoku

• Dzieje Archiwum
  
• Zasób

• Ks. Adam Szot, dr hist.

• Ks. Ryszard Winkiewicz, kapelan J. Św.

Godziny otwarcia:

• zamawianie materiałów archiwalnych: pon. - pt. w godz. 9.00-13.00
• czytelnia: pon. - pt. w godz. 9.00-13.00 i 15.00-18.00; w sob. w godz. 9.00-13.00;
  liczba miejsc - 20; wspólna dla archiwum i biblioteki Archidiecezjalnego Wyższego Seminarium Duchownego
• Archiwum Metryczne udostępnia księgi do poszukiwań (genealogia) w czwartki i piątki w godz. 9.30-12.00 po uprzednim kontakcie telefonicznym.
  W lipcu Archiwum nieczynne.
  

Dzieje Archiwum

Białystok został ośrodkiem administracji kościelnej w 1945 r. Abp R. Jałbrzykowski został zmuszony do opuszczenia Wilna i przeniesienia swej biskupiej stolicy na południowo-wschodni skrawek archidiecezji wileńskiej - do Białegostoku. W Białymstoku po II wojnie światowej funkcjonowały urzędy i instytucje kościelne przeniesione z Wilna, takie jak Kuria Arcybiskupia, Sąd Arcybiskupi, Wydział Teologiczny przeniesiony z Uniwersytetu Stefana Batorego, Wyższe Seminarium Duchowne, Kapituła Bazyliki Metropolitalnej Wileńskiej. Z upływem lat niektóre z nich uległy przekształceniu wskutek wykształcenia w Polsce odrębnej struktury administracji kościelnej. Największe zmiany nastąpiły po 1991 r. kiedy to papież Jan Paweł II podniósł Białystok do rangi diecezji, a następnie arcybiskupstwa i metropolii. Każda z powyższych instytucji wytwarzała nowe akta i dokumenty archiwalne. Zrodziła się konieczność prowadzenia już nie tylko kancelarii biskupiej, ale także założenia archiwum diecezjalnego. Tym bardziej, że rzeczą palącą stało się zachowanie od zniszczenia wielu cennych dokumentów i ksiąg metrycznych znajdujących się w parafiach diecezji.

Pierwsze próby zorganizowania archiwum diecezjalnego zostały podęte w 1975 r. przez bpa Henryka Gulbinowicza administratora archidiecezji w Białymstoku. Z jego inicjatywy profesorowie Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego: Stanisław Litak i Wiesław Muller uporządkowali księgozbiór i archiwum parafii prokatedralnej pw. Wniebowzięcia NMP w Białymstoku.

Chociaż bp Edward Kisiel powołujący na stanowisko dyrektora Archiwum Diecezjalnego w Białymstoku ks. dra Tadeusza Krahela dokumentu erekcyjnego nie wystawił to jednak datę nominacji ks. Krahela z 25 X 1980 r. należy uznać za początek funkcjonowania tegoż archiwum.

Archiwum Diecezjalne w Białymstoku przez długie lata borykało się z problemami lokalowymi. Pierwotną bazę materiałową dla archiwum stanowiły dokumenty zgromadzone w salce nad zakrystią kościoła prokatedralnego. W 1975 r. zgromadzone tam archiwalia i książki zostały przeniesione do pomieszczeń na jednej z dwóch wież kościoła Wniebowzięcia NMP i do przylegającej doń galerii nad boczną nawą. W 1979 r. na polecenie bpa Kisiela materiały archiwalne zostały przewiezione z prokatedry i umieszczone w dwóch salach w budynku Archidiecezjalnego Wyższego Seminarium Duchownego w Białymstoku. Ogromny zbiór starodruków (ok. 1200 woluminów) został przekazany do Biblioteki AWSD, gdzie do dnia dzisiejszego jest przechowywany. Mianowanie dyrektorem archiwum ks. Krahela w 1980 r. pozwoliła na udostępnianie zbiorów naukowcom i zainteresowanym osobom, zwłaszcza alumnom seminarium piszącym prace magisterskie.

Dzięki życzliwości władz AWSD w Białymstoku, które przystępując do budowy gmachu biblioteki w latach 1994-1998, uwzględniły jednocześnie potrzeby archiwum, jedno skrzydło budowanego obiektu przeznaczono specjalnie na Archiwum Archidiecezjalne. Materiały archiwalne przeniesiono do nowych pomieszczeń w 1998 r. Na archiwum składają się obecnie cztery kondygnacje pomieszczeń magazynowych, pracownia archiwalna i gabinet dyrektora archiwum. Czytelnia archiwalna jest wspólna z czytelnią biblioteczną i tam też udostępnia się zainteresowanym archiwalia.

Ks. dr Krahel zadbał również o wyposażenie pracowni archiwalnej. Za fundusze uzyskane z "Renovabis" zakupiono komputer z drukarką, ksero i czytnik do mikrofilmów. Gabinet dyrektora urządzono w ramach wyposażania biblioteki seminaryjnej. W pomieszczeniach magazynowych wykorzystano stare regały. Ich ilość jest na razie wystarczająca, ale w przyszłości wymagać będą uzupełnienia lub wymiany na nowocześniejsze, bardziej dostosowane do przechowywania archiwaliów.

Dnia 1 III 2001 r. nowym dyrektorem Archiwum Archidiecezjalnego w Białymstoku został ks. dr Adam Szot. Od tego dnia archiwum stało się instytucją użyteczności publicznej. Każdego dnia udostępniane są badaczom materiały archiwalne. W ciągu ostatnich miesięcy wykonano nowe regały i meble do pracowni archiwalnej.

Od sierpnia 2001 r. na jednej z kondygnacji archiwum umieszczono, przeniesione z budynku Kurii Metropolitalnej Białostockiej, Archiwum Metryczne z zespołem odpisów akt metrycznych z terenu archidiecezji białostockiej. Stanowi ono samodzielną placówkę, a w ramach od Archiwum Archidiecezjalnego w Białymstoku nosi nazwę Działu Metrycznego. Jej kierownikiem jest ks. Ryszard Winkiewicz.

Zasób

Metropolita wileński abp R. Jałbrzykowski opuszczając w 1945 r. Wilno nie zabrał ze sobą archiwum diecezjalnego. Wszystkie materiały archiwalne dotyczące Wilna, Wileńszczyzny, diecezji wileńskiej od chwili jej powstania aż do czasu II wojny światowej, pozostały w mieście nad Wilią. Obecnie mieszczą się one ( w zdecydowanej większości) w następujących ośrodkach naukowych Wilna:

W Lietuvos Mokslu Akademijos Biblioteka (Dziale Rękopisów Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk) znajdują się zespoły:

• dokumenty pergaminowe kapituły wileńskiej (lata 1387-1922), 440 jedn. inw. - sygn. F 6
• kapituła wileńska (lata 1391-1940), 27511 jedn. inw. - sygn. F 43

W Lietuvos Valstybes Istorijos Archyvas (Litewskim Państwowym Archiwum Historycznym) znajdują się zespoły:

• Wileńska Rzymskokatolicka Kuria Metropolitalna ( lata 1468-1940), 28694 jedn. inw. - sygn. F 694
• Kuria Metropolitalna Wileńska (lata 1388-1940), 1022 jedn. inw. - sygn. F 44
• Rzymskokatolicki Konsystorz Duchowny Biskupstwa Wileńskiego (lata 1391-1915), 45339 jedn. inw. - sygn. F 604

Archiwum Archidiecezjalne składa się z dwóch niezależnych działów: Działu Historycznego i Działu Metrycznego:

Dział Historyczny Archiwum Archidiecezjalnego w Białymstoku

Na zasób Archiwum Archidiecezjalnego w Białymstoku - Dział Historyczny składają się archiwalia przeniesione z kościoła pw. Wniebowzięcia NMP, przekazywane przez różnego rodzaju instytucje kościelne i zwożone z terenu archidiecezji archiwa parafialne.

Z zespołów archiwalnych należy wymienić:

• Oryginalne dokumenty z okresu staropolskiego (najstarsza z początku XVI w.)
• Akta poszczególnych parafii (w sumie kilkanaście zespołów)
• Akta klasztoru w Klimówce (XVII-XIX w.)
• Akta archidiakonatu i dekanatu białostockiego z XIX w.
• Fragmenty archiwaliów wileńskich dotyczących czasó II wojny św., Wydziału Teologicznego USB i wileńskiego Seminarium Duchownego
• Archiwum Kurii Arcybiskupiej w Białymstoku (od 1945 r.)
• Część archiwaliów Archidiecezjalnego Wyższego Seminarium Duchownego w Białymstoku (od 1945 r.)
• Materiały po zmarłych biskupach i księżach: m. in. po abpie R. Jałbrzykowskim, abpie E. Kisielu, bpie A. Sawickim, bpie W. Suszyńskim, H. Hlebowiczu, M. Sopoćko, W. Pietkunie, M. Paszkiewiczu, K. Kułaku, K. Kułakowskim, J. Pankiewiczu, C. Potockim, S. Andrukiewiczu, J. Gisztorowiczu i in.

Archiwum posiada także fragmenty archiwaliów parafii z dawnej archidiecezji wileńskiej (obecnie leżące na terenach Litwy czy Białorusi), wspomnienia i pamiętniki księży diecezji wileńskiej, zbiór kartograficzny i fotograficzny, a także "drobiazgi" różnej proweniencji kwalifikujące się do działu "Varia".

Niestety jednostki archiwalne w poszczególnych zespołach nie otrzymały jeszcze swoich sygnatur i nie zostały skatalogowane. Porządkowanie akt jest w toku, ale upłynie jeszcze trochę czasu zanim zostaną sporządzone pomoce archiwalne w postaci inwentarzy, skorowidzów, indeksów, czy katalogów. Docelowym zamierzeniem obecnego dyrektora archiwum jest sporządzenie i wydanie przewodnika po zespołach Archiwum Archidiecezjalnego w Białymstoku.

Dział Metryczny:

Kuria Metropolitalna Białostocka Archiwum Metryczne

Archiwum Metryczne posiada odpisy aktów chrztu, ślubu i zgonu z poszczególnych parafii. Każdego roku, do końca marca, każda parafia ma obowiązek oddać duplikaty aktów metrycznych z poprzedniego roku. Odpisy układane są według dekanatów i oprawiane w jedną księgę.

Archiwum Metryczne posiada odpisy ksiąg metrycznych (w sumie 1041 księgi) od 1865 r. do roku bieżącego. Odpisy są ułożone według następujących dekanatów:

• Dekanat Białystok - 430 ksiąg
• Dekanat Korycin - 64 księgi
• Dekanat Krynki - 81 ksiąg
• Dekanat Knyszyn - 93 księgi
• Dekanat Dąbrowa Białostocka - 74 księgi
• Dekanat Sokółka - 182 księgi
• Dekanat Grodno - (1865-1937), 92 księgi
• Dekanat Łunna - (1922-1937), 25 ksiąg

Księża proboszczowie mają obowiązek dokonania adnotacji o zawarciu małżeństwa w oryginalnych księgach metrycznych, a "Ne temere" odesłać do Archiwum Metrycznego Kurii Metropolitalnej. Dokonuje się też adnotacji o przyjęciu sakramentu bierzmowania, przyjętych święceniach kapłańskich i złożonych ślubach zakonnych. Zapisywane są też dekrety Sądu Arcybiskupiego o stwierdzeniu nieważności małżeństwa.

Księgozbiór podręczny:

W czytelni biblioteki Archidiecezjalnego Wyższego Seminarium Duchownego, gdzie udostępniane są materiały archiwalne, można korzystać z jej podręcznego księgozbioru.

Publikacje o archiwum:

Krahel T., Archiwum Archidiecezjalne w Białymstoku, ABMK 53(1986), s. 41-42.

opracował ks. Adam Szot

• Dzieje Archiwum
  
• Zasób