Historia Archidiecezji Białostockiej

Kościół katolicki na ziemiach między Biebrzą i Narwią w ostatnich latach uzyskał status prawny najpierw diecezji, a wkrótce potem archidiecezji. Tym samym zakończył się okres tymczasowej administracji kościelnej dla tych terenów archidiecezji wileńskiej, które po ostatniej wojnie pozostały w granicach Polski. Bardzo ważną w tym względzie była decyzja Ojca św. Jana Pawła II w dniu 5 czerwca 1991 r., w czasie pamiętnej wizyty w Białymstoku, o utworzeniu diecezji białostockiej. Przed udzieleniem błogosławieństwa na zakończenie uroczystej celebry na lotnisku białostockim powiedział: "Mając na względzie racje duszpasterskie, ustanawiam dziś dwie diecezje w tym regionie Polski: diecezję białostocką ze stolicą w Białymstoku, obejmującą teren tej części archidiecezji wileńskiej, która znajduje się w granicach Rzeczypospolitej polskiej. Biskupa Edwarda Kisiela, dotychczasowego administratora apostolskiego, mianuję biskupem diecezji białostockiej. Kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Białymstoku staje się katedrą biskupa i diecezji." Drugą utworzoną wówczas diecezją była drohiczyńska.

Było to tylko słowne utworzenie diecezji, ale ze wszelkimi konsekwencjami kościelno-administracyjnymi. Stolica Apostolska nie wydała wówczas żadnego dokumentu, gdyż trwały prace nad nowym podziałem administracyjnym Kościoła w Polsce. W niecały rok później, bullą "Totus Tuus Poloniae populus" z dnia 25 marca 1992 r., Jan Paweł II dokonał reorganizacji metropolii i diecezji polskich. Dokumentem tym ustanowił również metropolię białostocką, składająca się z archidiecezji białostockiej oraz diecezji sufraganalnych łomżyńskiej i drohiczyńskiej. Utworzenie diecezji białostockiej (1991) i podniesienie jej do rangi arcybiskupstwa, a Białegostoku do godności stolicy metropolii (1992), było uwieńczeniem pewnego procesu usamodzielniania się tego Kościoła lokalnego. Białystok po II wojnie światowej stał się faktyczną stolicą dla tej części archidiecezji wileńskiej, która pozostała w granicach Polski. Tu bowiem zamieszkał, przymuszony do wyjazdu z Wilna, metropolita wileński arcybiskup Romuald Jałbrzykowski; tu utworzył on kurię i sąd arcybiskupi, tu również zaczęły działać, przeniesione z Grodu Giedymina, Wydział Teologiczny Uniwersytetu Stefana Batorego i Wileńskie Seminarium Duchowne oraz Kapituła Bazyliki Metropolitalnej. Ze względów politycznych dla tej części archidiecezji wileńskiej przyjęła się nazwa "archidiecezji w Białymstoku", gdyż nie wolno było używać nazwy archidiecezji wileńskiej. Po śmierci arcybpa Jałbrzykowskiego w 1955 r. archidiecezją w Białymstoku rządzili wikariusze kapitulni i administratorzy apostolscy. Przed utworzeniem więc diecezji białostockiej była to już administratura apostolska.

Trzeba też zaznaczyć, że po ostatniej wojnie światowej wszystkie diecezje metropolii wileńskiej zostały podzielone granicami politycznymi. Diecezja łomżyńska w olbrzymiej większości swego terenu znalazła się w granicach Polski, a tylko 7 parafii pozostało się w granicach Białoruskiej Republiki Radzieckiej. Archidiecezja wileńska oraz diecezja pińska w większości znalazły się w granicach Związku Radzieckiego. W częściach tych diecezji w granicach Polski ukształtowały się ośrodki administracji kościelnej w Białymstoku i Drohiczynie. Przez cały czas powojenny diecezja łomżyńska, archidiecezja w Białymstoku oraz diecezja w Drohiczynie nad Bugiem podtrzymywały łączność metropolitalną i były spadkobiercami tradycji wileńskiej prowincji kościelnej. Świadczyły o tym kontakty biskupów, wspólne przeżywanie różnych uroczystości i wielkich akcji duszpasterskich, kontakty profesorów wyższych seminariów duchownych, którzy regularnie co roku spotykają się na sesjach naukowych w Łomży, Drohiczynie i Białymstoku, a od pewnego czasu także w Siedlcach i Ełku oraz współpraca kapłanów, zwłaszcza przgranicznych parafii tychże diecezji. Wspólnym wysiłkiem trzech diecezji wydawane są "Studia Teologiczne", w których publikują prace naukowe głównie profesorowie seminariów duchownych z Białegostoku, Drohiczyna i Łomży. Utworzenie więc metropolii białostockiej usankcjonowało te związki, jakie łączyły diecezje, które weszły w jej skład i podkreśliło rolę Białegostoku jako ważnego ośrodka życia kościelnego, przejmującego dawne funkcje metropolitalne Wilna dla tej części Kościoła w Polsce i łącznika z kościołami lokalnymi na Białorusi i Litwie.

Pierwszym arcybiskupem metropolitą białostockim w dniu 25 III 1992 r. został zamianowany dotychczasowy biskup białostocki dr Edward Kisiel, któremu Ojciec św. Jan Paweł II w czasie uroczystej Mszy św. w bazylice św. Piotra na Watykanie dnia 29 VI 1992 r. wręczył paliusz arcybiskupi.

Nowo utworzona archidiecezja białostocka pozostała w niezmienionych granicach diecezji białostockiej, a więc tej części archidiecezji wileńskiej, która po wojnie pozostała w granicach Polski. Obszar jej wynosi 6000 km2. Obejmuje tereny między Narwią i Biebrzą oraz rejon Puszczy Białowieskiej z parafiami w Białowieży i Narewce. W chwili utworzenia archidiecezja liczyła 81 parafii w 8 dekanatach: Białystok - Południe, Białystok - Zachód, Białystok - Północ, Dąbrowa Białostocka, Knyszyn, Korycin, Krynki i Sokółka. Tereny archidiecezji białostockiej w przeszłości znajdowały się na pograniczu wpływów Polski, Rusi i Litwy i do tych państw w różnych okresach dziejów należały. W wyniku wojen, zwłaszcza wypraw jaćwieskich i litewskich od połowy XIII w., osadnictwo na tych ziemiach uległo zniszczeniu i porosły tu puszcze, ciągnące się szerokim pasem od Niemna na północy aż prawie po Bug na południu. Pewne uspokojenie nastąpiło dopiero po zawarciu unii polsko-litewskiej z 1385 r. i w jej następstwie chrystianizacji Litwy. Ostateczne ustalenie granic między Koroną i Wielkim Księstwem Litewskim nastąpiło dopiero po Unii Lubelskiej z 1569 r., kiedy to województwo podlaskie zostało przyłączone do Korony. Podlasie w okresach przynależności do Mazowsza było w zasięgu oddziaływania biskupów płockich i z pewnością istniały tu już wówczas ośrodki kultu chrześcijańskiego. Przyłączenie jednak Podlasia w początkach XV w. przez wielkiego księcia Witolda do Litwy spowodowało, że północne Podlasie (na północ od rzeki Narew) zostało włączone do diecezji wileńskiej, utworzonej w 1388 r., natomiast południowe - do diecezji łuckiej. Odtąd aż do rozbiorów ziemie między Biebrzą i Narwią należały do biskupstwa wileńskiego.

Osadnictwo na interesujące nas tereny szło z Mazowsza i Rusi, w małym bardzo stopniu z Litwy. Wraz z kolonizacją puszcz powstawały też ośrodki duszpasterskie. Najstarszymi parafiami na tym terenie są: Goniądz (przed 1430 r.) i Suraż (pocz. XV w.). W tych grodach, być może, istniały już kościoły wcześniej, w czasach przynależności ich do Mazowsza. W XV w. powstały jeszcze parafie w Choroszczy (1459), Dąbrowie (1460), Trzciannem (przed 1496) i w Dolistowie (1500 r.). Intensywny rozwój osadnictwa w XVI w. przyczynił się do szybkiego rozwoju sieci parafialnej. Powstały wówczas następujące ośrodki duszpasterskie: Nowy Dwór (1504), Kalinówka (1511), Turośń Kościelna (1515), Dobrzyniewo (1519), Knyszyn (1520), Krynki (1521), Sidra (1535), Kuźnica (1545), Białystok (przed 1547), Juchnowiec (1547), Zabłudów (przed 1553), Jasionówka (1553), Jałówka (przed 1556), Wasilków (1563), Sokółka (1592), Kundzin (1593), Niewodnica (1596).

Kolejne parafie powstały w początkach XVII w.: Korycin (1601), Zalesie (1602), Sokolany (1616), Chodorówka (1617) i Karpowicze (1617), zwane wówczas Brzozową Większą. Odnotować też trzeba, że w 1601 r. utworzone zostały dwa ośrodki filialne parafii sokólskiej - w Szudziałowie i Pohanicy. Można powiedzieć, że zasadnicza sieć parafialna uformowała się na ziemiach miedzy Biebrzą i Narwią do lat dwudziestych XVII w. W następnym bowiem wieku powstała tylko jedna parafia, w Janowie (w latach 1741-1744) oraz 3 kościoły filialne: Uhowo (1753), Giełczyn (1777) i Narewka (1778). W wieku XIX powstały jedynie 2 parafie przy istniejących od XVII w. kościołach dominikańskich w Różanymstoku (1811) i Klimówce (1816) oraz filia w Supraślu (1865), która jako samodzielna parafia w schematyzmach pojawia się dopiero w 1906 r., podobnie jak filia parafii Kalinówka Kościelna - Brzozowa (1906). Było to oczywiście związane z carską polityką wobec Kościoła Katolickiego, który był prześladowany i ograniczany. W XIX w. na interesującym nas terenie szereg parafii zlikwidowano, a kościoły parafialne zabrano na cerkwie. Również na cerkiew przerobiono kaplicę św. Marii Magdaleny w Białymstoku. Dopiero po ukazie tolerancyjnym z 1905 r. przywrócono do życia większość skasowanych parafii, a także zaczęto tworzyć nowe. Przyśpieszenie w rozwoju sieci parafialnej nastąpiło dopiero po odzyskaniu przez Polskę niepodległości.

Najstarszym dekanatem na interesującym nas terenie był powstały w początkach XVII w. dekanat knyszyński. Parafie ponadto należały do dekanatu augustowskiego, grodzieńskiego i wołkowyskiego. Po rozbiorach powstały jeszcze dekanaty białostocki i sokólski, a dopiero w tym wieku kolejne dekanaty.

Po ostatnim rozbiorze kraju ziemie obecnej archidiecezji białostockiej znalazły się pod panowaniem pruskim, a w 1807 r. zostały włączone do Rosji. Pod względem kościelnym w zaborze pruskim należały do utworzonej w 1799 r. diecezji wigierskiej, a po przyłączeniu do Imperium Rosyjskiego z obwodu białostockiego utworzono archidiakonat białostocki (1808) i poddając go pod władzę arcybiskupów mohylewskich włączono do archidiecezji mohylewskiej, w granicach której był do 1848 r. W tym roku z powrotem przyłączono go do diecezji wileńskiej.

Biskupstwo wileńskie, w granicach którego przez większość swoich kościelnych dziejów znajdowały się ziemie między Narwią i Biebrzą, przed rozbiorami obejmowało olbrzymie tereny aż poza Dniepr na wschodzie i Dźwinę na północy, a Prypeć na południu. Wierni byli rożnych narodowości: Litwini, Polacy, Białorusini, Łotysze. Szczególne miejsce w życiu diecezji zajmowała Akademia Wileńska, bardzo liczne klasztory oraz sanktuaria maryjne. Największe zmiany zaszły w okresie niewoli narodowej. Zlikwidowano unię, zamknięto prawie wszystkie klasztory katolickie (na Białostocczyźnie wszystkie), skasowano wiele parafii: w Klimówce, Karpowiczach, Różanymstoku, Jałówce, Narewce, Szudziałowie, na prawie 20 lat w Wasilkowie. Szereg kościołów zamieniono na cerkwie prawosławne, a ludność siłą przymuszano do przejścia na prawosławie. Największy ucisk panował po powstaniu styczniowym.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości i po zawarciu w 1925 r. konkordatu ze Stolicą Apostolską, diecezja wileńska została podniesiona do rangi arcybiskupstwa. Utworzono też wówczas metropolię wileńską. Ziemie między Biebrzą i Narwią pozostały w granicach archidiecezji wileńskiej i dalej dzieliły jej los. Szczególnie ciężki to był los w latach II wojny światowej, kiedy to około 100 kapłanów zginęło śmiercią męczeńską i bardzo wielu wiernych przeszło gehennę więzień, obozów, deportacji lub zginęło z rąk wrogów. Po II wojnie światowej granice polityczne podzieliły archidiecezję wileńską. Cała archidiecezja obejmowawła w 1939 r. obszar 53 860 km2 i liczyła 371 parafii. Po wojnie w granicach Polski pozostało z niej 6000 km2 powierzchni i 51 parafii. Głównym miastem na tym terenie był Białystok. Do niego to wiosną 1945 r., po zamknięciu Seminarium Duchownego w Wilnie, przybyli profesorowie Wydziału Teologicznego USB i Seminarium Duchownego oraz alumni. 8 maja tego roku zainaugurowali pracę w nowym miejscu. Wydział Teologiczny z Seminarium Duchownym był pierwszą wyższą uczelnią Białegostoku. Władze państwowe, niestety, w 1948 r. zlikwodowały Wydział Teologiczny. Przez jakiś czas nawet był zagrożony byt Seminarium.

15 VII 1945 r. do Białegostoku przyjechał metropolita wileński abp R. Jałbrzykowski. Kilka miesięcy wcześniej przez miesiąc czasu był więziony na Łukiszkach. Teraz w nowym miejscu utworzył kurię i sąd arcybiskupi, tu też znalazła się większość prałatów i kanoników Kapituły Bazyliki Metropolitalnej Wileńskiej. W Białymstoku powstał więc ośrodek administracji kościelnej archidiecezji wileńskiej, który władze państwowe w okresie stalinowskim usiłowały zlikwidować. Z oficjalnego nazewnictwa usunięto to, co podkreślało związki z Wilnem i w praktyce przyjęło się określenie "archidiecezja w Białymstoku".

Po śmierci arcybpa Jałbrzykowskiego (19 VI 1955), kapituła wybrała na wikariusza kapitulnego biskupa pomocniczego Władysława Suszyńskiego, będącego jednocześnie rektorem Seminarium, który po niecałym miesiącu rządów, z powodu trudności ze strony władz komunistycznych, zrezygnował ze stanowiska. Kapituła wybrała wówczas nowego wikariusza kapitulnego, ks. prałata Adama Sawickiego, który przetrwał najtrudniejszy okres i rządził archidiecezją aż do 1968 r. (zmarł 20 V t.r.), od 1963 r. jako biskup tytularny i administrator apostolski.

25 V 1968 r. ponownie został wybrany wikariuszem kapitulnym bp Suszyński, którego Stolica Apostolska 6 VII 1968 r. zamianowała administratorem apostolskim. Rządził on bardzo krótko, gdyż 27 X t.r. zmarł.

Kolejnym wikariuszem kapitulnym został wybrany ks. prałat Piotr Maziewski, kanclerz Kurii Arcybiskupiej. Rządził on do 17 I 1970 r.

12 I 1970 r. Stolica Apostolska zamianowała biskupem i administratorem apostolskim w Białymstoku ks. Henryka Romana Gulbinowicza, rektora Warmińskiego Seminarium Duchownego w Olsztynie, ale kapłana archidiecezji wileńskiej. Konsekrowany na biskupa 8 II 1970 r. przez kard. Stefana Wyszyńskiego, prymasa Polski, rządził archidiecezją do stycznia 1976 r., kiedy to został powołany na stanowisko arybiskupa metropolity wrocławskiego. Po nominacji bpa Gulbinowicza na arcybiskupa wrocławskiego kapituła metropolitalna w Białymstoku wybrała w dniu 15 I 1976 r. wikariuszem kapitulnym ks. kanonika Edwarda Kisiela, kanclerza kurii. Stolica Apostolska zamianowała go 3 V 1976 r. biskupem tytularnym Limaty i administrawtorem apostolskim archidiecezji. On to w 1991 r. został pierwszym biskupem białostockim, a 25 III 1992 r. - pierwszym arcybiskupem metropolitą białostockim. W związku z osiągnięciem wieku 75 lat złożył rezygnację z urzędu, którą papież Jan Pawel II przyjął 15 V 1993 r. Zmarł po ciężkiej chorobie 28 IX 1993 r.

Stolica Apostolska przymując rezygnację arcybpa Kisiela jednocześnie zamianowała nowego arcybiskupa metropolitę, którym został dotychczasowy biskup kielecki Stanisław Szymecki. Odbył on uroczysty ingres do katedry białostockiej 5 VI 1993 r., a w uroczystość św. Apostołów Piotra i Pawła przyjął z rąk Ojca św. w bazylice na Watykanie paliusz arcybiskupi.

W chwili podniesienia Białegostoku do rangi stolicy biskupstwa, a następnie arcybiskupstwa i metropolii, działały tu wszystkie instytucje i urzędy archidiecezjalne (seminarium duchowne, kapituła, kuria i sąd arcybiskupi), mające rodowód wileński. Archidiecezjalne Wyższe Seminarium Duchowne - jak już mówiliśmy - zostało przeniesione z Wilna wraz z Wydziałem Teologicznym Uniwersytetu Stefana Batorego. Tam bowiem 20 II 1945 r. zostało zamknięte przez władze sowieckie i zainaugurowało swoją działalność w nowym miejscu 8 V 1945 r. Przez wiele lat egzystowało w bardzo trudnych warunkach, rozrzucone w kilku miejscach, nie mając odpowiednich pomieszczeń. Po wielu straraniach, dopiero w 1981 r. otrzymano pozwolenie na budowę internatu dla alumnów i od 1984 r. działa w lepszych warunkach. choć nie na wszystko było tu odpowiednie miejsce. W ostatnich latach (1994-1997) zbudowano gmach, w którym znalazły miejsce biblioteka seminaryjna i archiwum archidiecezjalne.

Kapituła katedralna w Białymstoku wywodzi się również z Wilna. Nosiła przedtem nazwę Kapituły Bazyliki Metropolitalnej Wileńskiej w Białymstoku, a obecnie - zgodnie z bullą papieską "Totus Tuus Poloniae populus" - nazywa się Białostocką Kapitułą Metropolitalną. Składa się z 6 prałatur i 6 kanonii. Jej nowy skład ustanowił arcybp Kisiel dekretem z dnia 18 IV 1992 r. On też zatwierdził statuty tej Kapituły dekretem z 14 II 1993 r., które wcześniej zostały opracowane i przyjęte przez jej członków na sesji nadzwyczajnej dnia 8 XII 1992 r.

Urzędy archidiecezjalne, Kuria Arcybiskupia i Sąd Arcybiskupi, są kontynuacją tych, które ustanowił zaraz po przyjeździe z Wilna do Białegostoku, arcybp R. Jałbrzykowski (latem 1945 r.).

Odnotować też należy, że w archidiecezji działają jeszcze następujące instytucje naukowe i formacyjne: Archidiecezjalny Ośrodek Formacji Duchowieństwa, Instytut Teologiczno-Pastoralny, Archidiecezjalne Kolegium Katechetyczne, Studium Teologii w Białymstoku, afiliowane do Papieskiego Wydziału Teologicznego w Warszawie (Sekcja św. Jana Chrzciciela).

W życiu religijnym i duszpasterskim dużą rolę odgrywają sanktuaria, miejsca pielgrzymkowe. W archidiecezji białostockiej najważniejszymi sanktuariami maryjnymi są: Różanystok, z koronowanym obrazem Matki Boskiej dnia 28 VI 1981 r., Krypno, z koronowanym wizerunkiem Matki Bożej dnia 8 IX 1985 r. (w 1997 roku została ustanowiona Kolegiacka Kapituła Krypniańska) i bazylika katedralna w Białymstoku z wierną kopią obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej, poświęconą w 1977 r. przez kard. Karola Wojtyłę i koronowaną papieskimi koronami dnia 5 VI 1995 r.

Kończąc tę krótką prezentację archidiecezji białostockiej trzeba powiedzieć, że obecnie liczy ona 10 dekanatów, ok. 90 parafii i 1 rektorat. Na jej terenie mieszka ponad 500 000 mieszkańców, w tym około 400 000 katolików. Resztę stanowią wyznawcy innych wyznań (głównie prawosławni) i religii (muzułmanie) oraz niewierzący.

ks. Tadeusz Krahel