Nr 1(113) - styczeń luty 2004
DWUMIESIĘCZNIK KATECHETYCZNY KURII METROPOLITALNEJ BIAŁOSTOCKIEJ

Kultura wobec katechezy
Katecheza wobec kultury - cz. I

Idźcie i nauczajcie wszystkie narody (Mt 28, 19). Ten misyjny nakaz Chrystusa Kościół realizuje w świecie od dwóch tysięcy lat. Podstawową formą głoszenia słowa i ewangelizacji jest katecheza. Obejmuje ona swym zasięgiem nie tylko zbawcze orędzie Chrystusa, ale również życie konkretnego człowieka wraz z jego uwarunkowaniami środowiskowymi, kulturowymi i dynamizmem zachodzących w niej przemian, doprowadzając go do spotkania, nawrócenia i wewnętrznej harmonii z Bogiem.

Następujące szybko przemiany w dzisiejszym świecie naznaczonym laicyzacją i sekularyzmem oraz pluralizmem kulturowym stanowią dla katechezy ciągłe wezwanie do kompletnego i adekwatnego odczytywania współczesnych cywilizacji (por. KDK 3-10). Dlatego głosząc orędzie katecheza powinna mieć na uwadze realizm, który prowadzi ją do wierności Bogu i człowiekowi. Jeśli bowiem katechizacja nie dosięgnie rzeczywistości osoby ludzkiej, jej świata i jej kultury, nie nawróci jej i nie przemieni jej życia, może okazać się próżna, nieskuteczna i bezowocna1. Dlatego papież Jan Paweł II podkreśla niejednokrotnie konieczność ewangelizowania samej ludzkiej kultury2 gdyż, jak mówił już wcześniej Paweł VI w Evangeli nuntiandi: rozdźwięk między Ewangelią a kulturą jest bez wątpienia dramatem naszych czasów (EN 20). Jakie zadania wobec tego stoją przed dzisiejszą katechezą? Jakie cechy powinna ona posiadać, by mogła odnaleźć się we współczesnym kontekście kulturowym?

Zanim jednak odpowiemy na te pytania należy określić czym jest kultura, jakie jest jej znaczenie we współczesnym świecie i jaki wpływ wywiera na proces katechizacji?

I. Pojęcie kultury

Dyrektorium Katechetyczne Kościoła Katolickiego w Polsce podkreśla, iż kultura zajmuje bardzo ważne miejsce w całokształcie życia i powołania chrześcijańskiego. Jest ona wyrazem pierwotnego zamysłu Bożego, aby człowiek czynił sobie ziemię poddaną (69). Odnosi się do wszystkich płaszczyzn ludzkiego życia, będąc jednocześnie sposobem bycia człowieka w świecie. Ogarnia ona także obszar jego duchowości, sięgając do najgłębszych obszarów ludzkiej egzystencji, przez które człowiek realizuje Boży zamysł wobec siebie i świata.

Ojcowie Soboru w Konstytucji Gaudium et spes podają następującą definicję kultury: Słowem kultura w znaczeniu ogólnym określa się wszystko, za pomocą czego człowiek doskonali i rozwija różnorodne dary ducha i ciała, usiłując dzięki poznaniu i pracy podporządkować swojej władzy świat, zaś przez postęp obyczajów i różnych instytucji czyni bardziej ludzkim życie społeczne zarówno w rodzinie, jak i w całej społeczności obywatelskiej, a na przestrzeni dziejów wyraża, przekazuje i zachowuje w swoich dziełach wielkie doświadczenia duchowe i pragnienia po to, aby służyły rozwojowi wielu, a nawet całego rodzaju ludzkiego (KDK 53). Istotą więc kultury jest doskonalenie duchowe i cielesne człowieka, opanowanie świata przez poznanie, naukę i pracę, przekaz dziedzictwa i dążeń w celu postępu oraz „uczłowieczenia” życia (humanizacja).

Człowiek żyje prawdziwym życiem ludzkim dzięki kulturze. Jest on podmiotem a także jedynym przedmiotem i celem kultury, stanowi dla niej zawsze fakt pierwotny i podstawowy3.

Kultura jest dynamiczną relacją człowieka względem siebie samego i świata, polegającą na kontynuacji stworzenia oraz na aktywnej współpracy z Bogiem i Spełnieniem ...Człowiek stoi z istoty wobec rzeczywistości jako zadania. Wypełnienie tego zadania to właśnie kultura4. Zadaniem kultury jest więc rozwój człowieka w każdym jego wymiarze, doskonalenie bytu ludzkiego i zapewnienie mu koniecznych środków do rozwoju jego indywidualnego i społecznego charakteru. Taki rozwój może dokonywać się tylko w odpowiednich warunkach. Papież Jan Paweł II porównuje je do domu mieszkalnego, wyznaczającego zachowanie i styl życia ludzi5. Tak rozumiana kultura - dom człowieka - obejmuje całość jego życia, cały zespół wartości, świadomość poszczególnych ludzi, zarówno formy, poprzez które wyrażają się lub kształtują te wartości, jak również obyczaj, język, sztukę, literaturę czy też instytucje i struktury życia społecznego.

II. Kultura a katecheza

Kultura posiada także swój wychowawczy charakter: Pierwszym i zasadniczym zadaniem kultury w ogóle i każdej zarazem kultury jest jej wychowanie. W wychowaniu bowiem chodzi właśnie o to, ażeby człowiek stawał się coraz bardziej człowiekiem - o to, ażeby bardziej „był”, a nie tylko więcej „miał” - aby więc poprzez wszystko, co „ma”, co „posiada”, umiał bardziej i pełniej „być” - nie tylko „z drugimi”, ale i „dla drugich”.6 Wychowanie staje się więc pierwszą i podstawową płaszczyzną na której spotyka się kultura i katecheza. Katecheza ma wychowywać, budować człowieka, wspomagać go na często trudnej drodze poszukiwania prawdy, ma odkrywać przed katechizowanym pełnię człowieczeństwa i pomagać mu w jej urzeczywistnieniu w jego życiu i jego kulturze. Katecheza i kultura spotykają się tam, gdzie znajduje się człowiek. Przychodzą jednak jakby z innych „obszarów”. Kultura z obszaru profanum, katecheza - sacrum. Ich drogi krzyżują się, czasem nakładają, innym razem wzajemnie się przenikają7. Miarą kultury jest pełna osobowość człowieka; miarą katechezy jest jego osobowość nakreślona przez Boga. Katechezę i kulturę łączy więc człowiek, który dzisiaj jest coraz bardziej zlaicyzowany i coraz bardziej oddalony od Boga. W związku z tym powstaje pytanie jak możliwe jest przenikanie tych obszarów i jak w konsekwencji docierać do człowieka z katechetycznym orędziem w jego uwarunkowaniach kulturowych?

Próbę odpowiedzi na te pytania podejmę w następnych numerach Na drogach katechezy.

Barbara Bachurek

 

1 Por. A. A. Szubartowska, Kulturowy wymiar katechezy w nauczaniu Jana Pawła II, Lublin 1997, s. 9.

2 Jan Paweł II, Dialog między Kościołem i kulturą..., w: Wiara i kultura, Rzym-Lublin 1988, s. 245.

3 Por. Konferencja Episkopatu Polski, Dyrektorium Katechetyczne Kościoła Katolickiego w Polsce, Kraków 2001, nr 69.

4 Cz. S. Bartnik, Personalizm, Lublin 2000, s. 447-448.

5 Jan Paweł II, Bądźcie świadkami prawdy i miłości, w: dz. cyt., s. 287.

6 Jan Paweł II, W imię przyszłości kultury. Przemówienie w UNESCO, Paryż, 2 czerwca 1980, n. 8, w: dz. cyt., s. 69.

7 Por. A. A. Szubartowska, dz. cyt., s. 147.



Spis artykułów