Nr 2(114) - marzec kwiecień 2004
DWUMIESIĘCZNIK KATECHETYCZNY KURII METROPOLITALNEJ BIAŁOSTOCKIEJ

Kultura wobec katechezy
Katecheza wobec kultury - cz. II

Konieczność inkulturacji w katechezie

W adhortacji Catechesi tradendae Jan Paweł II podejmuje temat „wcielenia” katechezy w różnorodne kultury. Katecheza jest nauczaniem, inicjacją i wychowaniem do rozumienia kultury chrześcijańskiej. Wchodzi ona w ten sposób w zagadnienie inkulturacji: Katecheza ... ma za zadanie wszczepienie siły Ewangelii w samą istotę kultury i jej zasadnicze elementy; dostrzegać to, co je jaśniej wyraża, szanować ich wartości i bogactwa. W ten sposób będzie mogła doprowadzić ludzi o różnych formach kultury do poznania ukrytej tajemnicy i dopomóc im w wydobywaniu z ich własnej żywej tradycji oryginalnych znaczeń chrześcijańskiego życia, sprawowania liturgii i sposobu myślenia (CT 53). Wyjaśniając pojęcie inkulturacji, używa się porównania do ziarna: jak ziarno wyrasta z gleby i środowiska, w którym było zasiane i tylko w nim następuje konieczny wzrost, tak Ewangelia musi wyrastać z kultury, gdzie była głoszona, aby nastąpił jej wzrost, rozwój i aby mogła rzeczywiście nadawać kształt i „oświetlać” życie człowieka swoim blaskiem. Tak więc, by Ewangelia mogła w pełni rozbrzmiewać, należy uważać kulturę nie tylko za punkt wyjścia dla ewangelizacji i przepowiadania, ale także za element zasadniczy, konieczny. Wszczepienie siły Ewangelii, to nie tylko właściwa prezentacja Dobrej Nowiny w języku i symbolach zrozumiałych dla odbiorców, jest ona najpierw dogłębną ewangelizacją, która przemieniałaby życie wierzących tak, by Dobra Nowina stała się zasadą, która ożywia zachowania i postawy, wizje świata, system wartości - całą ludzką kulturę. Inkulturacja, będąc wysiłkiem potrzebnym do przeniknięcia orędzia Chrystusa w środowisko społeczno-kulturowe, pomocą w odkrywaniu Ewangelii dla relacji Boga z człowiekiem i wypływających z niech relacji międzyludzkich, jest przenikaniem wiary w najgłębsze obszary ludzkiego życia tak, aby miała ona wpływ na sposób myślenia, doprowadzając do przekonania, że działa się pod wpływem Ducha Świętego.1 Tak rozumiana inkulturacja prowadzi do ewangelizacji kultury, tj. „transformacji” kultury i wszystkich jej aspektów, które mają wpływ na życie poszczególnych osób i wspólnot. Ewangelizacja kultur ma stawać się zasadą normatywną i jednoczącą, doprowadzając do przemiany kultury, aby dać początek „nowemu tworzeniu”2.

Wzajemne odniesienia katechezy i kultury

W procesie inkulturacji mówiąc o wzajemnych relacjach katechezy i kultury należałoby wskazać na katechezotwórczą rolę kultury i kulturotwórczą rolę katechezy.

W czasach współczesnych rozwój i postęp cywilizacji, nacechowane dominacją techniki, otwierają nowe ścieżki dla rozpowszechniania się kultury, ścieżki przygotowane przez ogromny postęp nauk przyrodniczych, humanistycznych, społecznych, a także przez zdumiewające udoskonalenie i koordynację środków przekazu3, które znajdują wyraz w pojawianiu się nowych środków technicznych, nowych trendach w sztuce i literaturze, w nowym języku i symbolice, ale również nowych problemach człowieka. Kultura dzisiejsza, podsuwa współczesnemu człowiekowi liberalizm, relatywizm etyczny, permisywizm, indyferentyzm, mitologizm, kult rozumu ludzkiego itp. Nieraz chce zapanować nad katechezą, ingerować w jej treść, a nawet sterować nią.

Wpływ katechezy na kulturę4

Między katechezą a kulturą zachodzi głębokie wielopłaszczyznowe odniesienie (sprzężenie zwrotne). Jeśli kultura warunkuje i określa bardzo głęboko i wielostronnie katechezę, to i katecheza wywiera zwrotny wpływ na kulturę - indywidualną, wspólnotową, narodową. Czyni to przez:

1. Chrystianizację kultury

Katecheza, spełniając swoją funkcję nauczania, ukazuje kulturze tematy podstawowe, treści najwyższe, ukierunkowuje egzystencję człowieka na najwyższy jego wymiar i powołanie. Staje się ona w ten sposób jednym ze środków inicjowania na forum kultury wielkich tematów: Boga, Kościoła, etyki, godności ludzkiej, sensu życia itp. W ten sposób katecheza wkracza w kulturę, ureligijniając ją, chrystianizując, personalizując.

2. Zaspokajanie naturalnych potrzeb religijno-moralnych

Człowiek ze swej natury posiada wielkie pragnienie religii. Jeśli nie zostanie ono ukierunkowane na Boga, bogiem dla człowieka mogą stać się ideologie, inni ludzie, bądź przedmioty, np. pieniądze. Rolą katechezy jest „oczyszczanie” tych pragnień, uwznioślenie ich, nadanie im odpowiedniego znaczenia oraz właściwych treści religijnych. Kultura umożliwia właściwy rozwój katechezy, a z kolei katecheza wpływa na wyższy rozwój kultury.

3. Doskonalenie człowieka

Można powiedzieć, że katecheza doskonali kulturę przez doskonalenie człowieka: jego umysłu, woli, systemu uczuć, działania, pracy - w sumie całej osoby, gdyż wzmacnia w kulturze najwyższe wartości: prawdę, dobro, piękno, sprawiedliwość, wolność, miłość, itp. Staje się więc źródłem uduchowienia i humanizacji kultury.

4. Doskonalenie funkcjonowania kultury

Cz. S. Bartnik twierdzi, że katecheza jest wielkim znakiem optymizmu, gdyż doskonali całą pragmatykę kultury: jej realizację, rozwój, funkcjonowanie w życiu. Bez niej kultura jest uboższa, nie dociera do najgłębszych warstw człowieka, popada w pesymizm. Łagodność, ciepło, nadzieja, komunijność udoskonalają kulturę nie tylko w jej programie i deklaracjach, ale także w jej działaniach.

5. Pomoc w samorozumieniu się kultury

Nie istnieje katecheza ani kultura bez człowieka, który nie jest w stanie zrozumieć siebie do końca bez Chrystusa, bez Ewangelii, bez Kościoła. Dlatego katecheza uzupełnia ten brak i pomaga w samorozumieniu się kultury, pomaga odnaleźć jego pełną antropologiczną wizję skupiając w sobie wszystkie aspekty kerygmy i kultury5.

Z powyższych rozważań wynika także, że katecheza kształtuje kulturę we wszystkich jej płaszczyznach: społecznej, materialnej, artystycznej, umysłowej oraz symbolicznej. Taka rola głoszonego orędzia wynika przede wszystkim z wyznawanej przez nie integralnej wizji człowieka, życia i społeczeństwa, wizji, której nie można oddzielić od wartości moralnych i religijnych, które bronią jego tożsamości, godności i wielkości moralnej6. Katecheza bowiem wyrasta z osoby ludzkiej i jej służy, wyraża istotne problemy jej życia, zwłaszcza jej otwarcie na zbawienie. Doskonali osobę w jej bycie, egzystencji i działaniu. Kultura i katecheza są sposobem, środkiem spotkania osoby ludzkiej (i społeczności) z Osobami Bożymi dla osiągnięcia Pełnej, Wiecznej Komunii7.

O wymogach kultury wobec katechezy będziecie Państwo mogli przeczytać w kolejnym numerze.

Barbara Bachurek

 

1 K. Misiaszek, Katecheza i kultura, Skrypt dla studentów, Warszawa 2002, s. 30.

2 Por. tamże, s. 31.

3 Jan Paweł II. Kultura służy wyniesieniu człowieka i rozwojowi współpracy między narodami, w: Wiara i kultura, s. 143.

4 Opracowano na podst.: Cz. S. Bartnik, Teologia kultury, Lublin 1999, s. 147-149.

5 Por. tamże, s. 149-151.

6 Por. Jan Paweł II, Wolność, współdziałanie, uniwersalność, służba człowiekowi - warunkiem prawdziwego rozwoju kultury, w: dz. cyt., s. 181.

7 Cz. S. Bartnik, dz. cyt., s. 151.



Spis artykułów