Nr 5(111) - wrzesień październik 2003
DWUMIESIĘCZNIK KATECHETYCZNY KURII METROPOLITALNEJ BIAŁOSTOCKIEJ

Wpływ wychowania religijnego na wychowanie społeczne dziecka z upośledzeniem umysłowym

Wychowanie jako świadome i celowe oddziaływanie na wychowanka wpływa na jego rozwój zarówno społeczny, jak i religijny. Biorąc pod uwagę wychowanie chrześcijańskie jednostka ludzka nawet ta z upośledzeniem umysłowym w stopniu głębokim jest osobą i doświadcza relacji z Bogiem - swoim Stwórcą. Chrześcijaństwo jest religią życia człowieka, a nie tylko filozofią operującą abstrakcyjnymi pojęciami. Dlatego też w wychowaniu religijnym dziecka z upośledzeniem umysłowym nie może zabraknąć odwołania się do życia i sytuacji, w których żyje. Nie może zabraknąć aspektu wychowania do życia społecznego, do realizacji samego siebie oraz do życia w określonym świecie i kulturze. Osoby z upośledzeniem umysłowym umiarkowanym, znacznym i głębokim zdolne są do spotkania z Bogiem, który dał im życie, który ich zbawił i obdarzył łaską uświęcającą. Trzeba pamiętać, że oprócz zamierzonego działania wychowawców, katechetów, rodziców działa także Bóg, który wspiera swoją łaską osoby upośledzone umysłowo.

Krzysztof Lausch przedstawia cel ogólny wychowania religijnego osób z głębszym upośledzeniem umysłowym jako:

- poszerzenie zakresu przekazywanych treści, umiejętności i nawyków o takie, które umożliwią skuteczne ukazanie wiary, podtrzymywanie i prowadzenie osób z upośledzeniem umysłowym aż do osiągnięcia możliwie optymalnego stopnia dojrzałości ich wiary,

- umożliwienie bezkonfliktowego współżycia w środowisku.

Wyróżnia 6 istotnych aspektów wychowania religijnego: biblijne, eklezjalno - liturgiczne, do diakonii, do życia społecznego, do realizacji samego siebie, do życia w określonym świecie i kulturze.

Biorąc pod uwagę trzy ostatnie a nawet cztery aspekty wychowania religijnego można śmiało powiedzieć, że należą one również do wychowania społecznego. Uczeń przeżywając prawdy biblijne - przede wszystkim przykazania miłości bliźniego i siebie samego - ma za zadanie nauczyć się funkcjonować w społeczeństwie zgodnie z ich regułami. Stosunek człowieka wierzącego do Boga powinien zawsze być związany ze stosunkiem do człowieka. Stąd też wychowanie religijne jest również ściśle związane z kształceniem całego szeregu postaw i zachowań prospołecznych, ukierunkowanych na dobro innych ludzi. Kształtowanie postaw współdziałania, pomocy drugiemu człowiekowi, rezygnacji na korzyść drugiego człowieka, dzielenie się z innymi stanowiłoby więc swoistą kanwę merytoryczną wychowania religijnego osób z upośledzeniem umysłowym.

Uczymy dzieci podstawowych cnót, z których pierwszą jest posłuszeństwo, drugą - sprawiedliwość, trzecią - miłość, czwartą - pobożność. Te cztery cnoty zawierają w sobie wszystko, co miałoby być przedmiotem troski o wychowanie w szkole czy w rodzinie dziecka.

Posłuszeństwo jest jak most, przez który doprowadzamy dziecko do wszystkich wymagań. Dzięki niemu zdobędzie pozytywne cechy jak również stopniowo pozbędzie się niepożądanych. Posłuszeństwo doprowadzi je do cnoty sprawiedliwości i cnoty miłości. Te dwie cnoty są tak ściśle złączone, że miłość bez sprawiedliwości jest niemożliwa, a sprawiedliwość bez miłości jest niepełna. Jeśli w postępowaniu jego pojawia się sprawiedliwość dająca każdemu, co się jemu należy, oraz miłość, która daje jeszcze więcej, wówczas można powiedzieć, że dziecko z punktu społecznego zostało wychowane. Natomiast, gdy zacznie postępować zgodnie z cnotą sprawiedliwości i miłości z powodu miłości do Boga i człowieka można wtedy uznać, że jesteśmy na dobrej drodze wychowania religijnego do osiągnięcia cnoty pobożności. Cnotę tę dziecko z upośledzeniem znacznym bardzo rzadko osiąga, a praktycznie bez pomocy opiekuna nie jest w stanie samodzielnie praktykować swojej wiary.

Osoby upośledzone umysłowo są w stanie osiągnąć etap wiary „prymitywnej” - wiedzy, że Bóg jest. Dziecko takie wie, że Bóg jest, bo tak powiedziała mama, lubiany katecheta czy ksiądz. Ono nie musi wierzyć w Boga, ono wie, że Bóg istnieje. Tak jak jest kochana mama, której nie ma w szkole. Ks. Przeczewski stwierdza, że dzieci oligofreniczne szybko przywiązują się do tych, którzy obdarzają je miłością i życzliwością i dzięki temu łatwiej przyswajają sobie wartości religijne i moralne. Dzieci te, choć wiele nie rozumieją, to jednak wyczuwają, jaki jest stosunek ich rodziców, opiekunów, nauczycieli do Boga. Cała atmosfera domu, kościoła, sali katechetycznej silnie na nie oddziałuje i jeśli jest sprzyjająca, pobudza je w znacznym stopniu do życia religijnego. Przez miłość do tych, którzy je kochają, czują się bardziej kochane przez Dobrego Boga Ojca. W wychowaniu religijnym należy starać się wyrobić u osób specjalnej troski świadomość dobrego, niezawodnego Boga, który jest realnie bliski.

Zasadniczym celem katechizacji uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym i znacznym na I, II, III etapie edukacyjnym jest wzbudzenie i umacnianie wiary, zapoznanie z jej podstawowymi prawdami oraz kształtowanie postaw chrześcijańskich opartych na miłości do Boga i ludzi. Przekazywanie treści religijnych musi być powiązane z działaniami rewalidacyjnymi, które w zależności od indywidualnych potrzeb poszczególnych uczniów, mogą mieć charakter: kompensacyjny, korekcyjny, usprawniający, stymulujący bądź rozwijający.

Na I etapie edukacyjnym podczas formacji moralnej katecheta specjalny może postawić sobie takie cele:

- kształtowanie umiejętności nawiązywania kontaktów z rówieśnikami i dorosłymi.

- kształtowanie umiejętności odróżniania dobra od zła.

- kształtowanie świadomości potrzeby czynienia dobra.

Ma natomiast za zadanie uczyć swoich podopiecznych zachowań społecznie akceptowanych, zachęcać do pomagania sobie nawzajem w różnych sytuacjach oraz wprowadzić pojęcia: dobro, zło, przebaczenie.

Zakładane osiągnięcia ucznia na tym etapie edukacyjnym są następujące: uczeń

- zna sposoby przeproszenia Boga i ludzi,

- dostrzega konieczność dobrego postępowania,

- gdy zaistnieje taka potrzeba, stosuje gesty, słowa przeproszenia wobec innych ludzi,

- wybiera sposób dążenia do pojednania przez przeproszenie i przebaczenie,

- wyraża szacunek odpowiednim zachowaniem, słownictwem,

- szanuje własność swoją i wspólną,

- pomaga kolegom z klasy - jest uczynny, życzliwy, dzieli się dobrami,

- pomaga rodzicom, nauczycielom i innym osobom.

W wychowaniu do życia we wspólnocie uczeń na tym etapie edukacyjnym wie, że przez Chrzest należy do Kościoła i jest Dzieckiem Bożym, a przez to powinien starać się być dobrym, dzieli się przeżyciami religijnymi w domu i szkole, chętnie uczestniczy w inscenizacjach, jasełkach, konkursach.

Na II etapie edukacyjnym celem ogólnym katechizacji jest:

1. Przybliżenie 10 Przykazań Bożych i kształtowanie umiejętności odnoszenia ich do własnego życia.

2. Utrwalenie, poszerzenie wiadomości i doskonalenie umiejętności z I etapu edukacyjnego.

3. Przekazanie treści religijnych z uwzględnieniem celów rewalidacyjnych.

Katecheta na tym etapie edukacyjnym ma za zadanie:

- kształtować postawę szacunku dla drugiego człowieka, troski o przyrodę,

- kształtować odpowiednie postawy przez poznanie osoby Jezusa i postaci świętych,

- zachęcać do naprawy popełnionego zła,

- budzić pragnienia bycia dobrym,

- uświadamiać potrzebę podporządkowania się regułom postępowania w kościele, w szkole, domu.

Zakładane osiągnięcia ucznia w zakresie wiadomości: uczeń

- wie, że w życiu należy przestrzegać nauki Boga,

- wie, że należy podporządkować się regułom postępowania w domu, szkole i kościele,

- wie, że należy szanować dary Boga - rośliny, zwierzęta,

- wie, że należy szanować własne ciało i innych ludzi,

- wie, że należy dbać o własność swoją, innych i wspólną,

- zna sposoby przeproszenia Boga i ludzi

Zakładane osiągnięcia w zakresie umiejętności: uczeń

- potrafi na przykładzie odróżnić postępowanie dobre od złego,

- dostrzega konieczność dobrego postępowania,

- gdy zaistnieje potrzeba, stosuje gesty, słowa przeproszenia wobec innych ludzi.

Zakładane postawy: uczeń

- koryguje własne postępowanie zgodnie z Przykazaniami Bożymi,

- wybiera sposób dążenia do pojednania przez przeproszenie i przebaczenie,

- wyraża szacunek odpowiednim zachowaniem, słownictwem,

- szanuje własność swoją, innych i wspólną,

- pomaga rówieśnikom - jest uczynny, życzliwy, dzieli się dobrami,

- pomaga rodzicom, nauczycielom i innym osobom.

Katecheta biorąc pod uwagę wychowanie ucznia do życia wspólnotowego powinien:

- zachęcać do wspólnej zabawy, nauki, modlitwy, wzajemnej pomocy,

- kształtować i utrwalać zachowania społecznie akceptowane,

- motywować do wyrażania uczuć- miłości, życzliwości i szacunku wobec rodziców, nauczycieli i innych osób,

- ukazać miłość bliźniego jako zasadę życia we wspólnocie.

III etap edukacyjny jest poświęcony:

- przybliżeniu 7 Sakramentów świętych i przygotowaniu do przyjęcia Sakramentu Bierzmowania.

- utrwalaniu i poszerzaniu wiadomości oraz doskonaleniu umiejętności z I, II etapu edukacyjnego.

- przekazywaniu treści religijnych z uwzględnieniem celów rewalidacyjnych.

Katecheta specjalny na tym etapie edukacyjnym powinien w formacji moralnej:

- rozwijać postawę szacunku wobec rodziców, opiekunów,

- rozwijać postawę życzliwości i koleżeństwa wobec rówieśników,

- uczyć właściwych postaw w stosunku do otaczającego środowiska, przyrody: uczyć samokontroli,

- analizować skutki dobrych i złych wyborów,

- pomagać w przemianach okresu dojrzewania.

Uczeń na tym etapie doskonali umiejętności i postawy moralne z II etapu.

Biorąc pod uwagę wychowanie do życia wspólnotowego katecheta ma:

- uczyć współpracy i współdziałania w grupie,

- kształtować postawę szacunku dla innych,

- pomagać w nawiązywaniu kontaktów ze społecznością parafialną.

Uczeń natomiast wykazuje postawę współdziałania w grupie oraz troszczy się o dobro wspólne.

Opr. Iwona Krzykała



Spis artykułów